اخوان المسلمین از شکل گیری تا انقلاب مصر
یک- ساختار هرمی جنبش که به جای از راس به قاعده، از قاعده به رأس بود و در توسعه و گسنترش جنبش در جامعه مصر و خارج آن نقش بسزایی داشت.
دو- تشکیل جناح نظامی که از دید جنبش یکی از ستونهای دولت اسلامی بشمار میآمد و جماعت اخوان در جنگ سال 1948 فلسطین از آن در کنار نیروهای عربی علیه نیروهای اشغالگر صهیونیست استفاده کرد، همچنین این جناح از مقاومت مردمی در کانال سوئز در سال 1951 با هماهنگی با افسران ارتش مصر پشتیبانی کرد.
فعالیت نظامی و ترور سیاسی از جمله ابزار مورد استفاده جناح نظامی جماعت اخوان در دهه 40 با هدف ایجاد تغییر و تحولات اجتماعی و سیاسی در مصر و علیه حکومت از آن استفاده کرد.
سه- انتشار جنبش در جهان عرب و اسلام: جماعت اخوان المسلمین بعنوان محور پیوند دهنده جنبشها بویژه جنبشهای اسلامی دیگر شد.
دعوت به وحدت دو جهان عربی و اسلام و استقلال آنها و عدم جهت گیری آن به سوی شرق یا غرب، یکی از مهمترین اهداف و شعارهای این جماعت اخوان المسلمین بود که در آغاز دهه 40 مطرح شد.
چهار- شیوههای اصلاحی در فعالیت سیاسی جنبش؛ جماعت اخوان المسلمین برنامه اصلاحی وسیع و گسترده ای را تدوین و مطرح کرد که در آن افکاری چون عدالت اجتماعی، برابری، آزادی، صلح و چگونگی رویارویی با سختیها و مشکلات زندگی عمومی جلوه گر بود و همین عاملی شد تا به جماعت محبوبیت مردمی بسیاری بویژه میان طبقه فقیر بخشید که اکثر جامعه مصر را تشکیل میداد.
پنج- اعتقاد به مرحلهای بودن فعالیتها: اخوانیها معتقد بودند که مراحل متعددی وجود دارد که جنبش باید از آن عبور کند تا به هدف خود برسد تا نهایتاً به اجرای آیین و دین و شرع خدا بر روی زمین بیانجامد.
در 26 ژانویه 1973 روزنامه اخوان المسلمین برای نخستین بار در مصر منتشر شد. این روز نامه نخستین نشریه ارگان اخوان المسلمین بشمار میرفت.
یکی از علل رشد اخوان المسلمین به بعد از انتقال مقر اصلی این جماعت از اسماعیلیه به قاهره و تشکیل "کنگرههای عمومی" برای بحث و گفتگو پیرامون اقدامات عملی و برنامههای جماعت بازمیگردد
گفته میشود، شمار اعضای این جمعیت در پایان جنگ جهانی دوم به بیش از دو میلیون نفر میرسید..
تعامل با دیگر جنبشهای اسلامی معاصر
در دهه 1920 که افکار سیاسی اسلامی بین اندیشه های:
1- سنت گرایان یا عناصر محافظه کار الازهر
2- طرفداران نوگرایی یا شاگردان "محمد عبده" و
3- اصلاح طلبان پیرو "رشید رضا" در نوسان بود، حسن البناء به مکتب سوم تمایل پیدا کرد.
گرچه حسن البناء از لحاظ فکری ترکیبی بود از "نوگرایی" محمد عبده، "اصلاح طلبی" رشید رضا و "تحرک و بیداری" سید جمال الدین اسدآبادی، ولی او برنامههای خود را به عنوان یک بینش جامع اسلامی ارائه کرد.
از نظر حسن النباء سید جمال "فقط یک فریاد هشدار برای مشکلات بود"، شیخ محمد عبده "فقط یک معلم فیلسوف" و رشید رضا "فقط یک تاریخ نویس و وقایع نگار" بود، در حالی که اخوان المسلمین به معنی "جهاد، تلاش و کار" است و فقط یک پیام فلسفی نیست.
مراحل سه گانه فعالیت جنبش
حسن البناء از آغاز فعالیت های خود 3 مرحله را برای تحقق اهداف خویش در نظر گرفت:
1- مرحله تبلیغ، ارتباط، تفهیم و تفاهم
2- مرحله جذب، انتخاب و سازماندهی طرفداران و اعضا
3-مرحله عمل
که کلیه فعالیتهای اخوان المسلمین در آن طبقه بندی میشود.
اصول و قواعد و پیام اخوان
"اسحاق موسی الحسینی" در کتاب خود درباره اخوان المسلمین، استدلال میکند که این جماعت بر 6 اصل متکی است:
1- ارائه یک تفسیر دقیق از قرآن و دفاع از آن در برابر تفسیرهای نادرست (عملی)..
2- دعوت مصر و کشورهای اسلامی بر اساس اصول قرآنی و تجدید نقش و تاثیر عمیق آن (عملی).
(اقتصادی). 3- گسترش و حفظ ثروت ملی، ارتقاء سطح زندگی و تحقق عدالت
4- مبارزه با جهل، بیماری و فقر (اجتماعی).
5- آزادسازی دره نیل و کلیه کشورهای عرب و در نهایت همه دنیای اسلام (ملی گرایی).
(انسانی و جهانی). 6- ترویج صلح جهانی و تمدن انسانی بر بنیادهای جدید مادی و معنوی اسلام
اخوان المسلمین و کشورهای اسلامی
حسن البناء در تلاش برای دعوت به حکومت اسلامی مورد نظر خود، ضمن انتقاد از کشورهای اسلامی با ارسال نامه و انتشار بیانیههای متعدد برنامه ها و نقطه نظرات خود را در مورد نحوه اداره مملکت تشریح کرد. از جمله این اقدامات ارسال نامهای تحت عنوان "نحوالنور" (به سوی نور) به سران کشورهای اسلامی و رهبران برجسته جهان عرب (بعد از انعقاد پیمان 1936) بود که در آن برنامههای اصلاحی اخوان ارائه و مطرح شده بود.
بطور کلی فعالیتهای خارجی اخوان رویکردی از ماده دوم آیین نامه این جنبش دارد که اذعان میکند: "اخوان المسلمین، جنبشی جهانی و اسلامی است که در راه رسیدن به آرمانهای اسلامی تلاش میکند".
اولین دفتر و شاخه خارجی اخوان المسلمین در سال 1937 در دمشق ایجاد شد که کمیته مرکزی مسئول تأسیس دفاتری در سوریه و لبنان نیز بود. البته هر دفتر مرکزی می توانست با نظارت کمیته مرکزی شعبات دیگری نیز دایر کند.
در دهه 50 قرن بیست اخوان دفاتر زیادی در لبنان، سوریه، فلسطین، اردن، عراق، عربستان، اندونزی، سریلانکا و پاکستان دایر نمود و در ایران همکاری نزدیکی با فدائیان اسلام داشت که منجر به ترجمه و نشر بسیاری از آثار رهبران اخوان المسلمین در ایران شد. از طرفی در زمان دستگیری و اعلام حکم اعدام "نواب صفوی" و رهبران فدائیان اسلام، هیأتی از اخوان المسلمین برای رایزنی و جلوگیری از اعدام آنها به ایران آمد.
فعالیتهای خارجی اخوان رویکردی از ماده دوم آیین نامه این جنبش دارد که اذعان میکند: "اخوان المسلمین، جنبشی جهانی و اسلامی است که در راه رسیدن به آرمانهای اسلامی تلاش میکند".
فعالیتهای اخوان تا کشته شدن حسن البناء
- تشکیل کنگره های پنجگانه
یکی از علل رشد اخوان المسلمین به بعد از انتقال مقر اصلی این جماعت از اسماعیلیه به قاهره و تشکیل "کنگرههای عمومی" برای بحث و گفتگو پیرامون اقدامات عملی و برنامههای جماعت بازمیگردد. در واقع این نشستها و کنگرهها نمای کلی فعالیتهای اخوان را بین سال های 1932 تا 1939 ترسیم کرد.
- اولین کنگره عمومی:
در ماه مه 1933 برگزار شد و به فعالیت میسیونرهای مسیحی و راههای مبارزه با آنها پرداخت.
- دومین کنگره عمومی:
اواخر سال 1933 به نحوه تبلیغ و اشاعه افکار جماعت و اندیشههای اسلامی در جامعه و تشکیل موسسه انتشاراتی برای جماعت پرداخت.
- سومین کنگره عمومی:
در ماه مارس 1935 به ضوابط و معیارهای عضویت و طبقه بندی اعضا و ساختار تشکیلاتی اخوان پرداخت.
- چهارمین کنگره عمومی:
در ژوئیه 1937 به منظور برگزاری جشن تاجگذاری فاروق (شاه جوان مصر) برگزار شد.
- پنجمین کنگره عمومی:
در ژانویه 1939به معرفی اخوان المسلمین به عنوان یک (سازمان سیاسی) پرداخت که همزمان با دهمین سالگرد تاسیس و فعالیت اخوان نیز بشمار میآمد.
جدایی و دو دستگی در اخوان المسلمین
طی سالهای 1937 و 1939 اعضایی که در جماعت به نحوی عقاید انفرادی و تک روی داشتند، جنبش را به دلیل ناخرسندی از خط مشی حسن البناء ترک کردند که با تدبیر و صبورانه عمل میکرد ، زیرا به نظر آنها دیدگاهها و اقدامات بناء آشکارا با اهداف جنبش در تعارض بود.
در سال 1939 اختلاف نظرها بر سر مسائل سیاسی و مصرف وجوه جمع آوری شده برای فلسطین در مصر و امتناع بناء از دادن اجازه اقدام عملی و توسل به زور و خشونت؛ بذر جدایی و دو دستگی را در جنبش اخوان کاشت.
از جمله شاخههای منشعب از اخوان المسلمین میتوان به "جامعه جوانان محمدی" و پیوستن محمد ابوزید سردبیر نشریه "النذیر" به آن اشاره کرد.
